مدل تناسب شخص – محیط [1](مدل کاپلان، 1998)

«مدل تناسب شخص – محیط از جمله مدل­های تعاملی است که بیان می­کند: هنگامی که بین تقاضاهای کار و توانایی شخص برای اجابت تقاضاها اختلاف و فاصله وجود دارد یا بین نیازهای فرد و منابع محیط فاصله وجود دارد، استرس ایجاد می­شود. تقاضاها شامل میزان کار و پیچیدگی شغل است.

نیازها شامل درآمد، مشارکت در کار و تحقق ذات است، منابع نیز به جو کار اشاره دارند مانند درآمد کافی برای ارضای نیازهای فرد.

براساس این مدل وقتی کار برای فرد خیلی سنگین یا پیچیده باشد و یا وقتی کار نتواند خواسته­های فرد را برآورده سازد استرس رخ خواهد داد. این مدل بین نیازهای ذهنی شخص و محیط تفاوت قائل می­باشد. تأکید مدل تناسب شخص – محیط بر ادراکات ذهنی مانند مدل سایکولوژی می­باشد. یکی از مشکلات این مدل آن است که برای اثبات اینکه چه شرایط کاری واقعی منجر به استرس می­شوند توانایی محدودی دارد. نقطه قوت این مدل، تأکید آن بر نیازهایی جهت انعطاف­پذیری و طراحی شغل، در نظر گرفتن کارکنان به عنوان افراد با توانایی­های متفاوت، انگیزه­ها و ادراکات گوناگون است».

5-8-2- مدل کنترل – تقاضای شغل [2](مدل کارازک)

«این مدل اولین بار در سال 1976 توسط پرفسور کارازک و همکارانش ارائه گردید. مدل کنترل – تقاضا به جای اینکه از ادراکات ذهنی کارمند ناشی شود، برخاسته از ویژگی­های کار است. این مدل ابراز می­دارد استرس ناشی از عدم تعادل بین تقاضاهای شغلی با میزان آزادی در تصمیم­گیری (کنترل) بر روی کار است. به عبارت دیگر هرچه نیازهای کاری بیشتر و کنترل فرد بر روی کار کمتر باشد، استرس شغلی بیشتر خواهد بود. دامنه تصمیم­گیری به دو مؤلفه بستگی دارد:

  • کنترل شخص بر تصمیم­گیری یا اقتدار
  • سطح مهارت فرد

هر قدر کنترل فرد بر روی کار بیشتر شود و مهارت­هایش افزایش یابد میزان دامنه تصمیم­گیریش افزایش یافته و طبعاً مقدار استرس شغلیش کاهش می­یابد.

در این مدل فرض بر آن است که ترکیب تقاضای زیاد و کنترل کم منجر به استرس می­شود. بنابراین برخی به آن، مدل استرس شغلی می­گویند.

اشکال مدل تقاضا – کنترل آن است که روابط اجتماعی در محیط کار را جز عوامل فرعی به حساب می­آورد، برخی از تحقیقات اپیدمیولوژیک اخیر بر روی استرس شغلی و ریسک فاکتورهای قلبی – عروقی، از مدل بسط یافته تقاضا – کنترل که شامل حمایت اجتماعی هم می­شود استفاده می­کنند. مدل اخیر به عوامل فردی و سازمانی محیط کار نیز توجه نموده است.

به هر حال کارازک پرسشنامه­ای جهت سنجش میزان استرس شغلی براساس مدل نیاز – کنترل طراحی نموده است که از جمله مشهورترین پرسشنامه­های بررسی استرس شغلی می­باشد و به عنوان پایه­ای برای ایجاد پرسشنامه­های دیگر به کار می­رود.

6-8-2- مدل عدم تعادل تلاش – پاداش[3]، سایگریست[4] (1996)

«در این مدل تلاش و کوشش ممکن است ناشی از عوامل خارجی باشد مانند گرانباری شغل یا عوامل داخلی مانند نیاز به کنترل. این مدل بیشتر از مدل تقاضا – کنترل به عوامل اجتماعی توجه می­کند و تأکید بیشتری بر نگرش­های افراد دارد. بر اساس این مدل پاداش می­تواند ناشی از سه منبع باشد: پول، احترام و قدردانی، ثبات و امنیت شغلی. به مدل RIM توجه فزاینده­ای شده است زیرا به گونه­ای با تغییرات در بازار کار مرتبط است که در آن مشاغلی که نا امن است به طور متناوب بازسازی می­شوند تا بتوانند با بازار جهانی به رقابت برخیزد. هر یک از مدل­های مذکور به جنبه­های خاصی توجه نموده است و همه جوانب کار را در نظر نگرفته­اند».

بیشترین حوادث زندگی احتمال دارد که سلامتی افراد را در بعضی حالات به خطر افکند. جرو بحث­های موجود در زندگی روزانه نیز از عوامل استرس محسوب می­شوند. در مطالعه­ای که لازاروس و انجمن وی انجام داد تا حدی مشاجرات را پیشرفت داده­اند که حوادث عمومی رخ داده شده، درجه مشاجرات را پیشگویی می­کند.

ساعت­چی (1378) در رابطه با عواملی که موجب استرس در افراد می­شود، می­نویسد:

حوادث خوشایند و ناخوشایند هر دو می­توانند موجب استرس آزار دهنده شوند. مدیران باید به این نکته توجه  داشته باشند که هیچکس نمی­تواند از همه حوادث بگریزد. استرس در واقع جزئی از زندگی است. نکته مهم دیگر آن است که یک حادثه خاص بر همه مدیران اثر یکسانی ندارد، بعضی از مدیران بیش از دیگران نسبت به تغییرات حساسیت نشان می­دهند. برای مثال سرپرستی که به علت موفقیت­ها و کوشش­های چشمگیرش به پست بالاتری ارتقاء یافته و در شغل جدید مسئولیت­های بیشتری پیدا کرده و درآمدش نیز افزایش یافته است. ممکن است این ارتقاء همراه با تغییر محل زندگی، خرید خانه­ای جدید، گرفتن وام زیاد، تغییر در فعالیت­های اجتماعی، تفریحی و نظایر آن باشد. فشار روانی حاصل از این همه تغییرات می­تواند مدیر را در وضعیت بحرانی و خطرناک قرار دهد. همه افراد ناگزیرند استرس کم و بیش زیادی را تحمل کنند، افرادی که توانایی کمتری برای مقابله با استرس دارند ممکن است قادر به کنترل همه حوادث نباشند. بنابراین بهتر است که راه­های مقابله با استرس را بیاموزند.

[1] Person – Environmental fit model(PE)

[2] Control Demand model

[3] Effort – Reword Imbalance model (ERI)

[4] Siegrist

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

بررسی رابطه استرس شغلی با رضایت شغلی پرستاران شاغل در بیمارستان­های شهر کرمانشاه در سال 1393