عنوان . صفحه
فصل اول- مقدمه و کلیات1
1-1- مقدمه1
1-2- کلیات6
1-2-1- ساختار6
1-2-2- ویژگیهای ساختاری7
1-2-3- ویژگیهای عمومی بلوط ایرانی8
1-2-3-1- گسترشگاه گونه بلوط ایرانی8
1-2-3-2- ویژگیهای اکولوژیک بلوط ایرانی9
1-2-3-3- ویژگیهای جنگلشناسی بلوط ایرانی9
1-2-4- مصارف و کاربردهای بلوط ایرانی:11
1-2-5- عوامل تخریب در جنگلهای زاگرس12
1-2-6- خاک12
1-2-6-1- خصوصیات فیزیکی خاک13
1-2-6-2- خصوصیات شیمیایی خاک14

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-2-6-2-1- pH14
1-2-6-2-2- پتاسیم15
1-2-6-2-3- سدیم خاک15
1-2-6-2-4-EC15
1-2-6-2-5- آهک16
1-2-6-2-6- ماده آلی16
1-2-6-2-6- فسفر16
1-2-7- تنوع زیستی17
1-2-7-1- شاخصهای تنوع زیستی18
1-2-7-2- شاخص‌ها و نمایه‌های ریاضی برای اندازه‌گیری تنوع18
1-2-7-2-1- شاخص‌های تنوع گونه‌ای18
1-2-7-2-2- شاخص‌های غنای گونه‌ای19
1-2-7-2-3- شاخص یکنواختی19
فصل دوم- سابقه تحقیق21
2-1- مطالعات انجام شده در زمینهی ساختار جنگل21
2-2- مطالعات انجام شده در زمینهی خاک جنگل26
2-3- مطالعات انجام شده در زمینهی تنوع زیستی و زادآوری29
فصل سوم- مواد و روشها33
3- 1- منطقه مورد مطالعه33
3-1-1- اطلاعات هواشناسی34
3-1-2- اطلاعات زمین شناسی35
3-2- روش انجام کار37
3-2-1- روش نمونهبرداری37
3-2-2- روش محاسبه پارامترهای جنگلشناسی37
3-2-3- روش مطالعه تنوع زیستی39
3-2-4- محاسبهی شاخص ارزش اهمیت (IVI)40
3-2-5- روش نمونهبرداری خاک41
3-2-6- روش آزمایشگاهی خصوصیات شیمیایی و فیزیکی خاک41
3-2-6-1- اندازهگیریpH خاک41
3-2-6-2- اندازه‌گیری هدایت الکتریکیEC خاک42
3-2-6-3- اندازه‌گیری پتاسیم قابل جذب42
3-2-6-4- اندازه گیری کربن آلی (مواد آلی خاک)42
3-2-6-5- اندازه‌گیری میزان آهک خاک (درصد کربنات کلسیم تبادلی خاک)43
3-2-6-6- اندازه‌گیری سدیم خاک44
3-2-6-7- تعیین بافت خاک به روش هیدرومتری44
3-2-6-8- اندازه‌گیری فسفر قابل جذب خاک45
3- 3- روش تجزیه و تحلیل دادهها46
3- 3- 1- آنالیز آماری46
3-3-2- آنالیز پارامترهای ساختار جنگل47
3-3-3- آنالیز خاک47
3-3-4- آنالیز دادههای تنوع زیستی48
3-3-5- آنالیز دادههای زادآوری48
فصل چهارم- نتایج49
4-1- بررسی ساختار جنگل50
4-1-1- نتایج بررسی ساختار افقی جنگل59
4-1-1-نتایج پراکنش درختان در طبقات قطری61
4-1-2- ساختار عمودی توده:63
4-2- نتایج بررسی خاک70
4-3- نتایج بررسی تنوع زیستی75
4-4- نتایج زادآوری گونه‌های درختی و درختچه‌ای80
4-5- نتایج عوامل غیر زنده (عوامل تخریب)84
4-6- نتایج عوامل رویشی85
فصل پنجم: بحث و نتیجهگیری92
5-1- ساختار92
5-1-1- ساختار افقی92
5-1-2- ساختار عمودی94
5-2- بررسی خاک96

5-3- بررسی تنوع زیستی98
5-4- زادآوری102
5-5- نتیجهگیری کلی106
پیشنهادات109
منابع مورد استفاده110
فهرست جدولها
عنوان . صفحه
جدول 1-1- گونههای همراه بلوط ایرانی…………………………………………………………………………………………………. 11
جدول 3-1- موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد و شرایط اقلیمی محدوده مورد مطالعه……………………. 35
جدول 3-2- فرمولهای مربوط به شاخصهای تنوع زیستی ……………………………………………………………………….. 39
جدول 3-3- طبقهبندی عوامل محیطی…………………………………………………………………………………………………… 40
جدول 3-4- فرمولهای مورد استفاده برای تعیین شاخص ارزش اهمیت……………………………………………………….. 41
جدول 4-1- گونههای درختی و درختچهای موجود در دو رویشگاه تخریبشده و کمترتخریبشده……………………… 49
جدول 4-2- مقایسه میانگین از لحاظ تراکم و صفات رویشی درختان بلوط ایرانی در دو رویشگاه مورد مطالعه………. 50
جدول4-3- مقایسهی میانگین برخی از مؤلفههای ساختاری دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار………………………………… 51
جدول 4-4- همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاوه ……………………. 52
جدول 4-5- مقایسه همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار …………….. 53
جدول 4-6- همبستگی بین پارامترهای رویشی درختان با عوامل محیطی در دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار…………….54
جدول4-7- آنالیز واریانس پارامترهای رویشی بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه ………………….. 55
جدول4-8- آنالیز واریانس پارامترهای رویشی بلوط ایرانی در عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار……………………… 56
جدول4-9- آنالیز واریانس ناپارامتریک پارامترهای رویشی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در منطقهی سرآبتاوه ……. 56
جدول 4-10- آنالیز واریانس ناپارامتریک پارامترهای رویشی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در منطقهی مختار ……..57
جدول 4-11- مقایسه میانگین دانکن بین پارامترهای رویشی در عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه ……………. 57
جدول 4-12- مقایسه میانگین دانکن بین پارامترهای رویشی در عوامل فیزیوگرافی مختلف در رویشگاه مختار …….. 58
جدول4-13- فراوانی تعداد پایههای مربوط به هر گونه درختی در دو رویشگاه جنگلی …………………………………….. 59
جدول 4-14- فراوانی پایههای دانهزاد مربوط به هر گونه درختی و درختچهای در دو رویشگاه مورد مطالعه………….. 60
جدول 4-15- فراوانی پایههای شاخهزاد (جستگروه) مربوط به هر گونه درختی و درختچهای دو رویشگاه مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 60
جدول 4-16- فراوانی تعداد جست مربوط به هر گونه درختی در رویشگاه …………………………………………………….. 61
جدول 4-17- فراوانی تعداد متوسط جست در جستگروه مربوط به هر گونه درختی و درختچهای در رویشگاه……… 61
جدول 4-18- پراکنش میانگین تعداد پایههای بلوط در هکتار در طبقات قطری 5 سانتیمتری …………………………. 61
جدول 4-19- متوسط قطر برابر سینه (سانتیمتر)، سطح مقطع برابر سینه (سانتیمتر مربع) برای بلوط ایرانی در هر توده در پلات…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 63
جدول 4-20- میانگین ارتفاع کل درختان در رویشگاه به تفکیک گونه………………………………………………………….. 63
جدول 4-21- پراکنش فراوانی در هکتار در طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی……………………………………………….. 64
جدول 4-22- پراکنش سطح مقطع برابر سینه در هکتار(مترمربع) با طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی………………. 67
جدول 4-23- میانگین درصد تاجپوشش درختان در هکتار به تفکیک گونه………………………………………………………67
جدول 4-24- پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج گونههای بلوط ایرانی، کیکم و زالزالک در دو رویشگاه………………68
جدول 4-25- نتایج مقایسهی میانگین (T-test) خصوصیات فیزیکی شیمیایی خاک در دو رویشگاه مورد مطالعه… 70
جدول 4-26- نتایج آنالیز واریانس بین تغیرهای فیزیکوشیمیایی خاک با تحت تأثیر سطح دریا به تفکیک رویشگاه. 71
جدول 4-27- نتایج مقایسه میانگین دانکن ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاک در ارتفاعات مختلف ارتفاع از سطح دریا در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………. 71
جدول 4-28- نتایج مقایسه میانگین دانکن ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاکدر ارتفاعات مختلف ارتفاع از سطح دریا در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………. 72
جدول 4-29- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی و ارتفاع از سطح دریا………………………………………………. 72
جدول 4-30- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی با همدیگر در رویشگاه سرآبتاوه………………………………… 73
جدول 4-31- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی با همدیگر در رویشگاه مختار……………………………………. 73
جدول 4-32- نتایج همبستگی پیرسون بین پارامترهای رویشی با عوامل خاکی در رویشگاه سرآبتاوه………………….. 74
جدول 4-33- نتایج همبستگی پیرسون بین پارامترهای رویشی با عوامل خاکی در رویشگاه مختار …………………….. 75
جدول 4-34- نتایج مقایسه میانگین در دورویشگاه سرآبتاوه و مختار از لحاظ شاخصهای تنوع زیستی……………….. 76
جدول 4-35- نتایج آنالیز واریانس بین شاخصهای تنوع زیستی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 77
جدول 4-36- نتایج آنالیز واریانس بین شاخصهای تنوع زیستی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 78
جدول 4-37- نتایج مقایسه میانگین دانکن بین شاخصهای تنوع زیستی با فاکتورهای محیطی در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 78
جدول 4-38- نتایج مقایسه میانگین دانکن بین شاخصهای تنوع زیستی با فاکتورهای محیطی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 79
جدول 4-39- نتایج همبستگی اسپیرمن بین شاخصهای تنوع زیستی با عوامل محیطی در دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 80
جدول 4-40- رتبهبندی گونههای درختی بر اساس شاخص ارزش اهمیت (IVI)……………………………………………… 80
جدول 4-41- تعداد زادآوری در هر رویشگاه به تفکیک گونه……………………………………………………………………….. 81
جدول 4-42- میانگین ارتفاع نهال در هر رویشگاه به تفکیک گونه……………………………………………………………….. 81
جدول 4-43- نتایج مقایسه میانگین مربوط به زادآوری بلوط ایرانی بین دو رویشگاه………………………………………… 82
جدول 4-44- نتایج آنالیز واریانس بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 82
جدول 4-45- نتایج آنالیز واریانس بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار……. 82
جدول 4-46- نتایج همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی با تعداد زادآوری………………… 83
جدول 4-47- نتایج همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل محیطی در دو رویشگاه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………83
جدول 4-48- جدول طبقه‌بندی پلات‌ها در دو منطقهی سرآبتاوه و مختار بر اساس مدل رگرسیون لجستیک با استفاده از عوامل غیرزنده…………………………………………………………………………………………………………………………………. 85
جدول 4-49- طبقه‌بندی پلات‌ها در دو منطقه سرآبتاوه و مختار بر اساس مدل رگرسیون لجستیک با استفاده از عوامل رویشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 89
جدول 4-50- ارزش ویژه توجیه شده توسط هر یک از محورهای صفات رویشی……………………………………………… 90
جدول 4-51- نتایج طبقهبندی پلاتها در دو منطقهی مورد مطالعه بر اساس آنالیز تابع تشخیص با استفاده از عوامل رویشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 91
جدول 4-52- ضرائب تابع تشخیص بر اساس مولفه های انالیز تجزیه به مولفه های اصلی………………………………….. 91
جدول 5-1- تقسیمبندی دفتر فنی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور برای مقایسه بررسیهای کمی تجدید حیات……………………………………………………………………………………………………………………………………………….103
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل 3-1- موقعیت منطقه مورد مطالعه در کشور و در استان در استان کهگیلویه و بویراحمد…………………………… 34
شکل 3-2- نمودار آمبروترمیک منطقه مورد مطالعه …………………………………………………………………………………. 35
شکل 4-1- نمودار میانگین تعداد پایههای شمارش شده در هکتار در هر رویشگاه ………………………………………… 60
شکل 4-2- نمودار پراکنش تعداد در هکتار بلوط ایرانی در طبقات قطری 5 سانیمتری مربوط به منطقه جنگلی سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 62
شکل 4-3- نمودار پراکنش تعداد پایههای باوط در هکتار طبقات قطری 5 سانیمتری مربوط به منطقه جنگلی مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 62
شکل 4-4- نمودار پراکنش درختان بلوط ایرانی در طبقات ارتفاعی………………………………………………………………. 64
شکل 4-5- نمودار رابطهی بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و ارتفاع (متر) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاوه… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………65
شکل 4-6- نمودار رابطهی بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و ارتفاع (متر) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 65
شکل 4-7- نمودار رابطه بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و مساحت تاج (متر مربع) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاو……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 66
شکل 4-8- نمودار رابطه بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و مساحت تاج (متر مربع) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 66
شکل 4-9- نمودار پراکنش سطح مقطع برابر سینه (مترمربع در هکتار) با طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 67
شکل 4-10- پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج بلوط ایرانی، کیکم و زالزالک ……………………………………………… 69
شکل 4-11- نمودار میانگین شاخصهای تنوع زیستی به تفکیک رویشگاه ……………………………………………………. 76
شکل 4-12- میانگین حضور عوامل غیرزنده (عوامل تخریب) در دو تودهی مورد مطالعه……………………………………. 84
شکل 4-13- میانگین حضور عوامل رویشی تراکم پایه در دو تودهی مورد مطالعه…………………………………………….. 86
شکل 4-14- میانگین حضور عوامل رویشی ارتفاع در دو تودهی مورد مطالعه………………………………………………….. 87
شکل 4-15- میانگین حضور عوامل رویشی قطر در دو تودهی مورد مطالعه …………………………………………………… 87
شکل 4-16- میانگین حضور عوامل رویشی سطح مقطع برابر سینه در دو تودهی مورد مطالعه ………………………….. 88
فصل اول
مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه
جنگل‌ها به عنوان یکی از غنیترین عرصههای طبیعی، دربردارندهی حدود 65 درصد گونههای خشکیزی هستند (پیله ور و همکاران، 1389) و بیشترین تنوع گونهای را برای گروههای تاکزونومیک متعددی مانند پرندگان، بیمهرگان و میکروبها فراهم میکنند (لیندن مایر1 و همکاران، 2006). در حال حاضر 46 درصد از جنگلهای دنیا به کاربریهای دیگر تبدیل شدهاند، فقط 22 درصد از جنگلهای اولیه یا 40 درصد از جنگلهای باقیمانده در سطح دنیا به صورت دستنخورده باقی ماندهاند (برایانت2 و همکاران، 1997). حفاظت از این گنجینهی ارزشمند با توجه به تنگناهای اجرایی و محدودیت امکانات نیازمند برنامهریزی براساس اولویت حفاظتی پوششهای گیاهی مختلف میباشد. ایران با دارا بودن مساحتی بالغ بر12 میلیون هکتار جنگل، یکی از کشورهای فقیر از لحاظ پوشش جنگلی است که سهم زاگرس از این منابع جنگلی حدود 5 میلیون هکتار میباشد که بیش از 40 درصد جنگلهای کشور را به خود اختصاص داده است (صالحی3، 2009).
جنگلهای زاگرس از آذربایجان غربی (شهرستان پیرانشهر) تا فارس (حوالی فیروزآباد) در نواری به پهنای 7 درجه عرض جغرافیایی و 5/7 درجه طول جغرافیایی، با قدمتی 5 هزار ساله استقرار یافتهاند (یوسفی و همکاران، 1381). جنگلهایی که گستره آن 10 استان کشور را در امتداد رشتهکوههای زاگرس (جهت شمال غرب به جنوب شرق) با طول متوسط 1300 کیلومتر و عرض متوسط 200 کیلومتر درنوردیده است.
جنگلهای زاگرس در استانهای آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، لرستان، ایلام، فارس، خوزستان، اصفهان، چهارمحال بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد پراکنده شدهاند که در این میان، کمترین سهم از پوشش جنگلی زاگرس با 5/4 درصد، متعلق به استانهای خوزستان و آذربایجان غربی بوده (یعنی تنها 5/4 درصد از مساحت استانهای مزبور را جنگل پوشانده است) و بالاترین سهم آن به استان کهگیلویه و بویراحمد (57 درصد) تعلق دارد (فتاحی، 1373).
جنگلهای زاگرس از دیرباز در معرض آسیبهای فراوان بودهاند. آسیبهایی که موجب محو جنگل در قسمتهایی از آن و باعث سیر قهقرایی در قسمتهای دیگر گردیده است. فضای بازی که هم اکنون در این جنگلها مشاهده میشود تنها منبعث از خشکی نیست و آسیبهای وارده به این جنگلها در طول قرنهای متمادی نیز سهمی در این تنکی جنگلها دارد.
جنگلهای زاگرس از نظر حفاظت آب و خاک، تنوّع زیستی و ارزشهای پناهگاهی از اهمیت انکار نشدنی برخوردار هستند. وجود گونههای متنوع گیاهی و جانوری، این منطقه را از سایر مناطق متمایز ساخته و توجه اکثر محققین علوم زیستی را به خود معطوف داشته است. شاخص تنوع گونهای، از شاخصهای مهم تنوعزیستی است که در ارزیابی زیستگاهها از آن استفاده میشود و مقدار آن به ثبات محیطزیست آن بستگی دارد. از آنجا که این ثبات در اجتماعات و اکوسیستمهای مختلف متفاوت است، وضعیت تنوع گونهای نیز در این مناطق دستخوش تغییرات محیطی میشود. بههمین دلیل محاسبهتنوع گونهای اهمیت زیادی در ارزیابی عملکرد و دخالت انسان در سیستمهای طبیعی دارد. در واقع، هر سیستم زمانی پایدار است که گونههای تشکیلدهندهی آن در طی زمان حفظ شوند و نیز جمعیت افراد تشکیلدهندهی آن دچار نوسانات زیاد نشود (اردکانی، 1385). حفاظت بهعنوان عاملی مهم، نقشی تعیینکننده در غنا و تنوعزیستی گیاهی دارد. رویشگاهی که تنوعزیستی بیشتری داشته باشد، پایداری اکولوژیکی و حاصلخیزی بیشتری را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار خواهد بود (اسمیت4، 1996).
با توجه به جایگاه ویژهی جنگلهای زاگرس در پهنهی رویشی ایران و اهمیت حفظ و مدیریت تنوعزیستی آن به عنوان یکی از مهمترین و برجستهترین سیماهای طبیعی ایران، احیاء جنگلهای زاگرس امری لازم و ضروری است ولی احیاء جنگلها با توجه به ساختار اجتماعی اقتصادی جامعه جنگل نشین غرب کشور که تنها به دامداری و کشاورزی وابسته است امری مشکل و در بسیاری موارد غیر ممکن شده است.
در ایران بیشترین تعداد گونههای بلوط در رشته کوه زاگرس پراکنده شدهاند و فراوانترین آنها گونه بلوط غرب (بلوط ایرانی) است که وجه تسمیه جنگلهای بلوط غرب به همین خاطر است (حسینی و همکاران، 1387).
گونهی بلوط ایرانی از شمال غربی تا جنوب شرقی سلسله جبال زاگرس در تمام جهات و ارتفاعات و بر روی انواع خاکها گسترش دارد (فتاحی، 1387). بهرغم مقاومت زیاد آن در برابر عوامل مخرب بیشتر از سایر گونهها مورد تخریب قرار گرفته و فرم تودههای آن از دانهزاد به شاخهزاد تبدیل شده است (یوسفی و همکاران، 1381). نظر به اهمیت و جایگاه این جنگلها از نظر گونههای گیاهی و جانوری، ذخایر ژنتیکی، مراتع زیراشکوب و مسائل اقتصادی و اجتماعی و غیره، برای دستیابی به توسعهی پایدار و حفاظت از این اکوسیستمهای طبیعی و تنوع زیستی آنها لازم است مطالعات کارآمد در این راستا در جهت شناخت ساختار جنگلها و عوامل موثر بر آنها صورت پذیرد. به دلیل درجات مختلفی از تخریب یا دستخوردگی در تودههای جنگلی بلوط ایرانی، این تودهها از لحاظ ساختار جنگل نیز وضعیت متفاوتی دارند. تخریب میتواند به عنوان کاهش سود رسانی جنگل یا کاهش کیفیت جنگل، یا به عنوان وضعیتی که جنگل قادر نباشد نقشهای خود را به خوبی انجام دهد تعریف شود (هیتیمانا5 و همکاران، 2004). پایش تغییرات تخریب جنگل به صورت کمی امری مشکل و پیچیده است و اغلب آن را به طور غیرمستقیم و با توجه به تأثیراتی که روی اکوسیستم میگذارد همانند تغییر ترکیب گیاهی، تنوع گونهای، حاصلخیزی خاک و خصوصیات زادآوری و به طور کلی ساختار جنگل مورد مطالعه قرار میدهند (هیتیمانا و همکاران، 2004).
توصیف کمی ساختار جنگل میتواند به عنوان قابل استفادهترین ابزار در مدیریت پیشرفته جنگل در نظر گرفته شود. ساختار جنگل منبع مناسبی از اطلاعات مختلف برای استفاده مدیران جنگل فراهم آورد (کینت و همکاران6، 2000). مدیر این امکان را مییابد که قبل از دخالت در توده، شناخت مناسبی از آن داشته باشد و با اطمینان بیشتری دخالت در توده را انجام دهد، به طوری که روند مدیریت در جهت بهبود وضعیت کمی و کیفی توده پیش برود (آقاخانی و متاجی، 1388). هنگامی که از ساختار پوشش گیاهی صحبت میشود، چگونگی پراکنش و اسقرار گیاهان تشکیلدهندهی آن را نسبت به یکدیگر مد نظر داریم، بیتردید با چنین دیدی به تمیز و تشخیص ساختار عمودی یا اشکوببندی و ساختار افقی هدایت میشویم (عطری، 1376). در مجموع شناخت ساختار جنگل و پیچیدگیهای آن از موارد مهم و ضروری در مدیریت منابع جنگلی میباشد (امیری و همکاران، 1387). بر اساس تعریف مهاجر(1385)، ساختار در حقیقت ساختمان (عمودی- افقی) و ترکیب و تنوع تودههای جنگلی را مشخص میکند. توده جنگلی یا به طور کلی جنگل همانند یک ساختمان دارای اشکال متفاوتی در مقاطع مختلف (طولی- افقی) میباشد. برای شناخت، مطالعه و برنامهریزی دقیق تودههای جنگلی میباید خصوصیات و مشخصات آنها را از مقاطع مختلف بررسی کرد. مدیریت یک جنگل با کنترل ساختار افقی توده (سن، اندازه تراکم) و ساختار عمودی جنگل (اندازه و نظم مکانی درختان) قابل اجرا میباشد زیرا مفهوم ساختار جنگل نسبت به ترکیب گونهای دارای اهمیت بیشتری است (اسمیت7، 1986). تعیین ساختار و ترکیب هر توده با خصوصیات جنگلشناسی که شامل: آمیختگی، سن، ساختار عمودی، ساختار افقی، وجود یا عدم وجود روزنه، تاج پوشش، انبوهی، وجود یا عدم وجود زادآوری یا زیراشکوب درختی و درختچه‌ای است، میتواند ما را در دستیابی به یک مدیریت مناسب و فراگیر یاری نماید (صالحی شانجانی و ثاقب طالبی8،2004). سطح مقطع برابر سینه، پارامتر بسیار مفیدی برای به کمیت درآوردن ساختار تودههای جنگلی است (مهدیانی و همکاران، 1391). از نظر سنی دو ساختار عمدهی همسال و ناهمسال وجود دارد. در ساختار همسال توده جنگلی درختان از نظر ارتفاعی موقعیت نسبتاً پایداری دارند و از نظر دامنه پراکنش قطری محدود میباشند. در یک توده همسال پراکنش اغلب درختان نزدیک به میانگین قطری بوده و با دور شدن از میانگین تعداد در قطرهای بالاتر و پایینتر کاهش مییابد. توزیع قطری تودههای همسال از قوانین خاصی پیروی مینماید و غالباً به صورت یک توزیع چوله شده تقریباً نرمال است (فلاح،1379). در یک تودهی ناهمسال، درختان دارای سنین مختلف و اندازههای متفاوت از نونهال تا درختان کهنسال میباشند. در جنگل ناهمسال درختان از نظر ارتفاعی در اشکوبهای مختلف دیده میشوند. در نتیجه اگر پروفیلی از مقطع عمودی جنگل تهیه گردد، نامنظم به نظر میرسد. اغلب گونههای بردبار به سایه تمایل به تشکیل تودههای ناهمسال دارند. توزیع قطری شاخص برای تودههای ناهمسال یک توزیع کم شونده است به این صورت که تعداد درختان کم قطر در آن خیلی زیاد است و با افزایش قطر، فراوانی تعداد نیز کاهش مییابد (فلاح،1379). منظور از ساختار عمودی یک جنگل شامل تفاوتهای موجود بین لایههای روی زمین و تاج پوشش میباشد (بورگرون9 ، 1983). برای شناخت ساختار عمودی توده جنگل مشخصههای ارتفاع باید اندازهگیری شود تا تعداد اشکوبها مشخص گردد (مروی مهاجر ،1385).
از لحاظ عمودی، جنگل‌ها به لایههای پوشش گیاهی با ارتفاعات مختلف و گونههایی با تاج پوششهای متفاوت که فضا را اشغال کردهاند تقسیمبندی میشوند (ویتاکر10، 1975). صفات مورد استفاده برای مطالعهی ساختار عمودی شامل ارتفاع توده، وضعیت اشکوب بندی، چگونگی تراکم برگ درختان و وضعیت سایه اندازی تاج درخت و اندازهی تاج هر درخت می‌باشد (ریچارد11، 1981؛ برونینگ12، 1983؛ بروور13 و همکاران، 1990) در حالی که ساختار افقی در یک جنگل به پراکنش گونههای مختلف درختان در طبقات قطری به صورت گروهی یا انفرادی میپردازد (داویس و جانسون14 ، 1987؛ فیلیپ15، 1994). برای شناخت ساختار افقی تودهی جنگل فاکتورهایی همچون درصد تاج پوشش و تأثیر آن، نوع یا مبدا ترکیب، سن، شکل و تراکم تودههای جنگلی باید اندازهگیری شود (مروی مهاجر،1385).
پراکنش درختان در طبقات قطری میتواند برای ارزیابی میزان تخریب و جهت یافتن گرایش الگوهای زادآوری در جنگل مورد استفاده قرار گیرد (پورتر16 و همکاران، 1996)
تنوع خاک در زاگرس نیز از نکات بارز این ناحیه رویشی است، همزمان با تخریب این جنگلهای کهن، تخریب خاک آن نیز سرعت گرفته است. خاک به عنوان نظامی پویا تحت تأثیر فرآیندهای زمین شناختی، فعالیتهای زیستی، آب شناختی و آب و هوایی قرار دارد (فتاحی و همکاران، 1379) و به عنوان بخش مهمی از اکوسیستم، نقش مهمی در توسعه و پراکنش گیاهی دارد (حیدری، 1386). جنگلها اثرات مهمی بر روی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و نقش مهمی در ذخیره کربن و نیتروژن خاک در درازمدت دارند. مطالعه مواد آلی خاک برای درک چرخه کربن و نیتروژن و الگوی کنترل حاصلخیزی خاک مهم بوده و کیفیت این مواد در کنترل چرخه کربن و مواد معدنی در خاکهای جنگلی دارای اهمیت بسزایی میباشد. ماده آلی یکی از قسمتهای مهم خاک محسوب میشود که مقدار و نوع آن تحت تأثیر عوامل اقلیمی و پوشش گیاهی است (حیدری، 1386). تبدیل جنگل به مرتع ممکن است منجر به تغییرات اساسی در کیفیت مواد آلی خاک شود.
قابل توجه است که هرگونه تغییری در پوشش گیاهی و یا ساختار جنگل در یک منطقه ممکن است باعث به وجود آمدن تغییرات طولانی مدت و شدید در شرایط خـاک گردد، به طوری که حتی در یک دوره زمانی طولانی هم این خـاک نتواند به شرایـط اولیهاش برگردد. قطع درختان جنگلی، چرای مفرط دام و تغییرات در محدودهی اراضی جنگلی، موجب تغییرات منفی در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک در ایران شده است (حاجعباسی17و همکاران، 1997).
از طرفی برای بقاء هر نوع پوشش گیاهی بهویژه برای بقاء و امکان بهرهدهی درختان جنگلی، همیشه امکان زادآوری اهمیت ویژهای را در احیاء جنگل دارا میباشد. روی هم رفته شرایط طبیعی رویش و زادآوری، چه از نظر شرایط آب و هوایی، چه از نظر درختان موجود جنگلی، چه از نظر شرایط خاک برای زادآوری طبیعی و احیاء جنگلها به صورت طبیعی و دانهزاد هنوز مساعد میباشد. اگر امکان این باشد که جنگل را حتی مدت نهچندان دراز قرق کرده و بتوان به حال خود باقی گذاشت به طوری که دخالتهای غیراصولی انسان از آن کنار باشد در آیندهی بسیار نزدیکی جنگلهای این منطقه، انبوهی لازم را به دست میآورد (طباطبایی و قصریانی، 1371). در عین حال میبایستی توجه داشت که در خاک جنگلهای زاگرس کمتر ممکن است نهالی بروید، زیرا بذر این درختان معمولاٌ زمین مساعدی برای روئیدن خود نمییابد (جزیره ای و ابراهیمی رستاقی، 1382) و از همین جاست که اهمیت مناطق قرق مشخص میگردد.
حفاظت بهعنوان عاملی مهم، نقشی تعیینکننده در مدیریت تنوعزیستی گیاهی دارد (مومنیپور، 1381). رویشگاهی که تنوعزیستی بیشتری داشته باشد، پایداری اکولوژیکی و حاصلخیزی بیشتری را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار و پویا خواهد بود (اسمیت، 1996).
استان کهگیلویه و بویراحمد با وسعت 1626000 هکتار در جنوب غربی ایران واقع شده است. نزدیک به 900000 هکتار از مساحت استان را جنگل تشکیل میدهد که معادل 55 درصد وسعت استان میباشد (فتاحی، 1373). تنوع درختان جنگلی در این استان به گونهای است که 80 درصد آن را گونهی غالب بلوط ایرانی در بر گرفته است. با توجه به وسعت و پراکنش این گونه در جنگلهای استان و عدم وجود اطلاعات کافی در زمینهی ساختار جنگل در رویشگاههای مختلف به ویژه در رویشگاههای کمتر تخریب یافته، انجام این پژوهش ضروری به نظر میرسد. هدف از این تحقیق مقایسه و بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخریب شده و کمتر تخریب شده بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد میباشد. نتایج این بررسی میتواند ما را در شناخت وضعیت ساختار جنگلشناسی و ارتباط آن با عوامل فیزیوگرافی و خاکی در این مناطق کمک نماید که این خود میتواند در روند برنامههای مدیریتی، اصلاحی و اقتصادی بسیار مؤثر باشد و همچنین در قالب این تحقیق میتوان به بررسی تأثیری که تخریب بر خصوصیات ساختار جنگلشناسی و خاک داشته است پرداخت. این تحقیق در جهت آگاهی از میزان تأثیر عوامل انسانی بر روی روند وضعیت جنگلها و دستیابی به روابطی قانونمند میان عوامل سازندهی اکوسیستم جنگلهای زاگرس جنوبی کشور و اعمال روشهای صحیح مدیریتی بهکار گرفته میشود. به طور کلی می‌توان گفت که تحقیق حاضر اهداف زیر را دنبال خواهد کرد:
اهداف:
تعیین ساختار افقی و عمودی توده های بلوط ایرانی در دو منطقه با شدت تخریب متفاوت، در جنگلهای زاگرس جنوبی.
مقایسهی شاخصهای تنوع، زادآوری و خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک در دو تودهی مورد مطالعه.
بررسی ارتباط عوامل محیطی در مناطق مورد مطالعه با مؤلفههای تشکیلدهندهی ساختار و تنوع گونهای.
فرضیهها:


پاسخ دهید